Informacja o konferencji pt. „Zagospodarowanie terenów pogórniczych”

24 listopada 2025 roku w Carbonarium w Jastrzębiu-Zdroju odbyła się konferencja naukowo-techniczna pt. „Zagospodarowanie terenów pogórniczych”. Zorganizowana została przez Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Górnictwa Oddział w Rybniku, a współorganizatorami byli Koło SITG przy Wyższym Urzędzie Górniczym oraz Instytut Dziedzictwa i Dialogu — Łaźnia Moszczenica w Jastrzębiu-Zdroju. Konferencja została objęta honorowym patronatem Przewodniczącego Zarządu Stowarzyszenia Gmin Górniczych w Polsce Pana Michała Urgoła — Prezydenta Miasta Jastrzębia-Zdroju. W wydarzeniu adresowanym głównie do przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego brali udział prezydenci miast, burmistrzowie i wójtowi, przedstawiciele Wyższego Urzędu Górniczego, Okręgowego Urzędu Górniczego w Rybniku, Jastrzębskiej Spółki Węglowej S.A. i Polskiej Grupy Górniczej S.A., Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Górnictwa, a także firm związanych z tematyką konferencji. Łącznie w konferencji uczestniczyło 75 osób.

Zagadnienia funkcjonowania Archiwum Dokumentacji Mierniczo-Geologicznej w Wyższym Urzędzie Górniczym, doświadczeń w zakresie gromadzenia, archiwizacji i udostępniania dokumentacji mierniczo-geologicznej zlikwidowanych zakładów górniczych oraz zagospodarowana terenów pogórniczych referowali dyrektor Janusz Orlof, jego zastępca Piotr Kujawski oraz główny specjalista Jerzy Picur z Departamentu Ochrony Środowiska, Gospodarki Złożem i Wiertnictwa WUG.

Dokumentacja mierniczo-geologiczna zakładu górniczego stanowi podstawowe źródło informacji o wszelkich działaniach przedsiębiorcy górniczego. Zawiera w sobie dane o zakresie i sposobie prowadzonej działalności górniczej, jej oddziaływaniu na środowisko, stopniu wykorzystania złoża, czy też budowie geologicznej górotworu. Treści te są niezbędne dla potrzeb bezpiecznego prowadzenia ruchu zakładu górniczego. Obowiązek posiadania dokumentacji mierniczo-geologicznej obejmującej dokumenty pomiarowe, obliczeniowe i kartograficzne, przedstawiające aktualną sytuację geologiczną oraz górniczą zakładu górniczego, a także stan powierzchni w granicach terenu górniczego, wynikał wprost z obowiązujących ustaw regulujących działalność górniczą w tym też z aktualnej ustawy z dnia 9 czerwca 2011 roku Prawo geologiczne i górnicze.

Rozpoczęty w 1991 r. proces restrukturyzacji polskiego przemysłu wydobywczego spowodował potrzebę zabezpieczenia informacji o prowadzonej, przez przeznaczone do likwidacji kopalnie, działalności górniczej. Organy nadzoru górniczego stanęły przed ważnym zadaniem zachowania przed utratą i zniszczeniem ważnych dla przyszłych użytkowników terenów pogórniczych materiałów. Dokumentacja mierniczo-geologiczna zakładów górniczych jest materiałem archiwalnym wchodzącym w skład narodowego zasobu archiwalnego. Powinna być przechowywana wieczyście, w odpowiednich warunkach, ewidencjonowana i zabezpieczona przed zniszczeniem. Treść tworząca zasób mierniczo-geologiczny jest nieocenioną dla rozpoznawania i rozwiązywania problemów dotyczących bezpiecznego prowadzenia ruchu w czynnych, sąsiednich zakładach górniczych, budowy i utrzymania systemu odwadniania w zlikwidowanych podziemnych zakładach górniczych, planowania i zagospodarowania przestrzennego, wydawania decyzji o warunkach zabudowy, kierunków prac rewitalizacyjnych oraz dla zapobiegania zagrożeń powstających w wyniku procesów i zjawisk zachodzących w górotworze naruszonym robotami górniczymi.

Jednym z problemów, który powstał na etapie prac studialnych był brak uregulowań problemu zachowania dokumentacji mierniczo-geologicznej po likwidacji zakładu górniczego w obowiązującym na początku lat 90-tych stanie prawnym. Dopiero w zarządzeniu Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 26 sierpnia 1994r. [8] opublikowanym na podstawie delegacji zapisanej w ustawie z dnia 4 lutego 1994 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 96) Prawo geologiczne i górnicze z 1994 r. wskazano jednoznacznie, że „Po likwidacji zakładu górniczego dokumentacja mierniczo-geologiczna podlega przekazaniu właściwemu organowi państwowego nadzoru górniczego”.

W październiku 1996 r. opracowano „Założenia projektowe Centralnego Archiwum Dokumentacji Mierniczo-Geologicznej”. Podstawowym kryterium przyjętym po przeprowadzonej wcześniej analizie rozwiązań stosowanych we Francji i Wielkiej Brytanii, było powołanie instytucji gromadzącej i zabezpieczającej dokumentację mierniczo-geologiczną zlikwidowanych zakładów górniczych, a po opracowaniu, udostępnianie zasobu archiwalnego w sposób uregulowany w odrębnych przepisach. Zgromadzona dokumentacja powinna obejmować wszystkie rodzaje zakładów górniczych z terenu całego kraju. Założenia uzyskały akceptację Prezesa Wyższego Urzędu Górniczego. Ustalona została również lokalizacja archiwum w budynku Centralnego Ośrodka Informatyki Górnictwa S.A. przy ulicy Mikołowskiej 100 w Katowicach.

Archiwum Dokumentacji Mierniczo-Geologicznej w Wyższym Urzędzie Górniczym, utworzono 1 stycznia 1999 r. Pierwszą, przejętą w marcu 1999 r. dokumentacją mierniczo-geologiczną, była dokumentacja Kopalni Soli „Solno” w Inowrocławiu, w sierpniu 1999 r. przejęto dokumentację mierniczo-geologiczną z Kopalni Węgla Kamiennego „Saturn”.

Rys.1. Karta tytułowa map górniczych Kopalni Węgla Kamiennego „Saturn”.

Początkowo Archiwum funkcjonowało w strukturach Departamentu Ochrony Środowiska i Gospodarki Złożem, a następnie od 2008 r., jako samodzielny wydział podległy bezpośrednio Wiceprezesowi Wyższego Urzędu Górniczego. W 2017 r., zgodnie z nowym Statutem Wyższego Urzędu Górniczego, wprowadzonym zarządzeniem Ministra Przemysłu z dnia 28 marca 2025 r., wydział przekształcono w Biuro — Archiwum Dokumentacji Mierniczo-Geologicznej. Dla realizacji zadań określonych w ustawie, w strukturze archiwum funkcjonuje:

• zespół do spraw gromadzenia i archiwizacji dokumentacji mierniczo-geologicznej,
• zespół do spraw udostępniania dokumentacji mierniczo-geologicznej,
• zespół wspomagający w zakresie gromadzenia, archiwizacji i udostępniania dokumentacji mierniczo-geologicznej.

Archiwum obecnie zlokalizowane jest poza siedzibą Wyższego Urzędu Górniczego, w Katowicach, przy ulicy Obroki 87. Budynek jak i pomieszczenia zapewniają całkowite zabezpieczenie zgromadzonego zasobu archiwalnego przed włamaniem, pożarem, oraz innymi zagrożeniami, mogącymi spowodować ubytek lub jego zniszczenie. Najważniejszą częścią Archiwum są składnice archiwizowanej dokumentacji mierniczo-geologicznej, w których na metalowych regałach i w mapnikach przechowuje się wszystkie zgromadzone dokumenty (tekstowe i kartograficzne). Dla obsługi klientów wydzielone zostało oddzielne pomieszczenie, w którym mogą skorzystać ze zgromadzonego zasobu archiwalnego.

Rys. 2. Aktualna siedziba Archiwum Dokumentacji Mierniczo-Geologicznej.

Do podstawowych zadań Archiwum należy:

• przejmowanie od przedsiębiorców lub ich następców prawnych dokumentacji mierniczo-geologicznych zlikwidowanych zakładów górniczych,
• udostępnianie właściwym organom i zainteresowanym podmiotom dokumentacji i informacji o środowisku na terenie działalności górniczej,
• prowadzenie archiwum dokumentacji mierniczo-geologicznej,
• sporządzanie i uzupełnianie komputerowych baz danych systemu informacji o terenie pogórniczym,
• powiadamianie o przejęciu i zabezpieczeniu dokumentacji mierniczo-geologicznej zlikwidowanego zakładu górniczego właściwe miejscowo archiwum państwowe, urząd nadzoru górniczego, urząd miasta/gminy oraz przedsiębiorcę,
• opracowywanie przejętej dokumentacji mierniczo-geologicznej.

Archiwum wykonuje czynności związane z nałożonym na prezesa WUG przez Prawo geologiczne i górnicze, obowiązkiem gromadzenia i archiwizowania dokumentacji mierniczo-geologicznej zlikwidowanych zakładów górniczych oraz udostępniania ich na zasadach i w sposób określony odrębnymi przepisami. Obecnie sposób i tryb postępowania z dokumentacją mierniczo-geologiczną po likwidacji zakładu górniczego, w zakresie jej przekazywania i archiwizowania, w tym wzory dokumentów związanych z jej przekazywaniem zostały określone w rozporządzeniu Ministra Środowiska w sprawie dokumentacji mierniczo-geologicznej. Przekazanie dokumentacji poprzedzone jest każdorazowo badaniem jej stanu ilościowego, jakościowego, kompletności oraz prawidłowości uporządkowania, przez osoby posiadające kwalifikacje mierniczego górniczego lub geologa górniczego. Nadzór nad przygotowaniem dokumentacji do przekazania prowadzi właściwy miejscowo organ nadzoru górniczego. Gromadzenie i archiwizowanie dokumentacji mierniczo-geologicznych prowadzi się zgodnie z wymogami przepisów ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. Proces udostępniania dokumentacji realizowany jest natomiast przy uwzględnieniu reguł określonych przepisami ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko. W myśl tej ustawy, dokumentacja mierniczo-geologiczna zlikwidowanego zakładu górniczego jest źródłem informacji o środowisku i jako taka może być udostępniona każdemu. Archiwum udostępnia dokumentacje w trybie i w sposób określony tymi przepisami, w szczególności dla potrzeb obecnie wymienionych w rozporządzeniu w sprawie dokumentacji mierniczo-geologicznej. Z uwagi na szczególny charakter, znaczenie dla bezpieczeństwa powszechnego oraz wartość historyczną dokumentacja mierniczo-geologiczna zakwalifikowana została do kategorii archiwalnej „A” tj.: do materiałów archiwalnych, czyli dokumentów przechowywanych zgodnie z polskim prawem archiwalnym wieczyście.

Dokumentacja mierniczo-geologiczna przyjęta zostaje na podstawie spisów zdawczo-odbiorczych i protokołu przekazania, po uprzedniej weryfikacji oraz opisaniu zgodnie z wymogami dot. archiwizacji. Następnie, po sprawdzeniu, dane dotyczące przejmowanych dokumentów wprowadzane są do informatycznej bazy danych. Prowadzona w ten sposób elektroniczna ewidencja umożliwia przeprowadzanie kwerend archiwalnych, co wpływa również znacząco na skrócenie okresu oczekiwania na udostępnienie materiałów oraz nabycie ogólnej wiedzy o dokumentach zgromadzonych w poszczególnych zespołach archiwalnych. Przez cały okres funkcjonowania Archiwum, do końca 2024 r. przejęto łącznie 652 dokumentacje, w tym:

• 148 z podziemnych zakładów górniczych,
• 504 z odkrywkowych i otworowych zakładów górniczych.

Ilość przejętych dokumentacji w poszczególnych latach działalności Archiwum przedstawia rysunek nr 3.

Rys. 3. Ilość dokumentacji mierniczo-geologicznych zlikwidowanych zakładów górniczych przejętych w latach 1999–2024. Zasób w postaci tekstowej i kartograficznej obejmuje ponad 136 tys. pozycji, w tym prawie 50 % stanowią dokumenty kartograficzne. Część z nich została przetworzona do postaci cyfrowej. Głównie są to materiały niezbędne dla celów wykorzystywania ich w aplikacjach będących podstawą sporządzania informacji o warunkach geologiczno-górniczych na terenie pogórniczym. Na bieżąco skanowane są dokumenty wybrane przez wnioskodawców w siedzibie archiwum oraz materiały wypożyczone w ramach współpracy z innym podmiotami.

Zgromadzona w Archiwum dokumentacja mierniczo-geologiczna jest zasadniczym elementem „Systemu informacji o terenie pogórniczym”, w którego skład wchodzą dokumenty analogowe oraz przetworzone do postaci dokumentów elektronicznych zbiory plików cyfrowych, będące źródłem danych dla aplikacji tworzonych na bazie programów typu CAD dla poszczególnych terenów górniczych zlikwidowanych zakładów górniczych. W aplikacjach tych, oprócz sytuacji powierzchni terenu, odwzorowana jest cała dokonana eksploatacja górnicza oraz dane o warunkach górniczo-geologicznych.

Rys. 4. Schemat postępowania z dokumentacją mierniczo-geologiczną zlikwidowanych zakładów górniczych — „System informacji o terenie pogórniczym”.

Dokumentacja mierniczo-geologiczna likwidowanych zakładów górniczych stanowi źródło informacji o środowisku i może być udostępniona, m.in. dla potrzeb:

• bezpiecznego prowadzenia ruchu w czynnych zakładach górniczych,
• budowy i utrzymania systemu odwadniania w zlikwidowanych podziemnych zakładach górniczych,
• planowania i zagospodarowania przestrzennego terenów pogórniczych,
• wydawania decyzji o warunkach zabudowy,
• dochodzenia roszczeń z tytułu szkód pochodzenia górniczego,
• przywracania terenów pogórniczych do właściwego stanu,
• uzdatniania terenów poeksploatacyjnych pod zabudowę,
• zapobiegania zagrożeniom dla bezpieczeństwa powszechnego, powstającym w wyniku procesów i zjawisk zachodzących w górotworze naruszonym robotami górniczymi.

Głównymi odbiorcami informacji o środowisku na terenach pogórniczych są:

• organy administracji architektoniczno-budowlanej,
• organy nadzoru budowlanego,
• organy policji i prokuratury, sądy powszechne, biegli sądowi,
• inwestorzy, projektanci, właściciele nieruchomości,
• osoby zainteresowane nabyciem określonej działki terenu,
• pracownicy naukowi, studenci studiów technicznych i uniwersyteckich,
• przedsiębiorcy prowadzący działalność regulowaną prawem geologicznym i górniczym.

Udostępnianie informacji o środowisku i jego ochronie realizowane jest poprzez sporządzanie „Informacji o warunkach geologiczno-górniczych na terenie pogórniczym” i udzielane każdemu na pisemny wniosek kierowany do prezesa WUG (www.wug.gov.pl). W informacji podawane są warunki geologiczne i górnicze, dane dotyczące zakresu dokonanej eksploatacji górniczej, a także, o ile to możliwe, dane o zagrożeniach dla środowiska i przydatności terenu do zabudowy.

Do końca 2024 r. rozpatrzono łącznie 22 945 wniosków o udzielenie informacji o warunkach geologiczno-górniczych. Ilości wydanych informacji w poszczególnych latach działalności Archiwum zilustrowano na rysunku 5.

Rys. 5. Informacje o terenach pogórniczych wydane w latach 2000–2024.

Dokumentacja mierniczo-geologiczna zlikwidowanych zakładów górniczych jest nośnikiem szerokiego zakresu informacji. Szczególna wartość poznawcza dokumentów zgromadzonych w Archiwum zawarta jest w dokumentach kartograficznych: mapach powierzchni, mapach geologicznych oraz mapach wyrobisk górniczych. Materiały te określają wzajemne usytuowanie elementów zagospodarowania powierzchni względem elementów wnętrza ziemi, pozwalają ocenić stopień zagrożenia dla istniejących oraz projektowanych obiektów budowlanych. Są niezbędne dla zapewnienia bezpieczeństwa powszechnego i racjonalnego kształtowania środowiska w toku realizacji projektów inżynierskich na terenie pogórniczym oraz przynależnej części górotworu. Treść, jaką zawierają zgromadzone w Archiwum dokumenty, może posłużyć między innymi:

• analizie możliwości wystąpienia nieciągłości typu liniowego na skutek prowadzenia głębokiej eksploatacji i oddziaływania uskoków oraz zaburzeń tektonicznych,
• rozpoznaniu zmian stosunków wodnych, będących skutkiem odtwarzania się poziomów wodonośnych, które lokalnie zagrażać mogą powstawaniem podtopień, a w wypadku braku drożnego systemu odwadniania, powstaniem zalewisk.

Dokumentacja mierniczo-geologiczna zlikwidowanego zakładu górniczego pozostaje podstawowym źródłem informacji przy wykonywaniu przez organy nadzoru górniczego, zadań wynikających art. 146 ust. 4 ustawy Prawo geologiczne i górnicze. Gdy nie istnieje przedsiębiorca odpowiedzialny za szkodę, ani jego następca prawny, za szkodę odpowiada Skarb Państwa reprezentowany przez właściwy organ nadzoru górniczego. Dyrektor okręgowego urzędu górniczego na wniosek poszkodowanego jest zobowiązany do zbadania, w postępowaniu dowodowym, związku przyczynowego, pomiędzy zaistniałą szkodą, a prowadzonymi w przeszłości robotami górniczymi. Gdy istnieją takie przesłanki zawierana jest stosowna ugoda o naprawienie szkody. W przeciwnym wypadku, organ nadzoru górniczego odmawia zawarcia ugody, a poszkodowanemu przysługuje dochodzenie roszczenia w drodze postępowania sądowego. W postępowaniu tym dokumentacja archiwalna badana jest przez biegłych sądowych.

Szczególnie ważną, dla zainteresowanych działalnością inwestycyjną na terenach pogórniczych, będzie informacja zawierająca:

• ocenę zagrożenie ze strony płytkiego kopalnictwa, które wynika z jego nieprzewidywalnego oddziaływania, powodującego wystąpienie na powierzchni deformacji nieciągłych,
• rozpoznanie występowania miejsc połączeń wyrobisk górniczych z powierzchnią, które ma istotne znaczenie dla zachowania bezpieczeństwa użytkowników powierzchni.

Wychodząc naprzeciw takiemu zapotrzebowaniu w 2010 r., Wyższy Urząd Górniczy, przy finansowym wsparciu Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, rozpoczął realizację programu priorytetowego „Zmniejszenie uciążliwości wynikających z wydobywania kopalin”. Elementami analizy objętej programem jest m.in. ustalenie lokalizacji źródeł zagrożenia oraz określenia skali negatywnego oddziaływania. Inwentaryzacja wyrobisk górniczych, mających połączenie z powierzchnią, wykonywana jest na podstawie opracowanej w 2011 roku przez Zakład Ochrony Powierzchni i Obiektów Budowlanych Głównego Instytutu Górnictwa w Katowicach, „Metodyki oceny zagrożeń ze strony wyrobisk górniczych mających połączenie z powierzchnią usytuowanych na terenach zlikwidowanych podziemnych zakładów górniczych”. W oparciu o zawarte w niej wytyczne, w latach 2012–2024, wykonano inwentaryzację 8 066 wyrobisk górniczych mających połączenie z powierzchnią w obrębie województw śląskiego, dolnośląskiego i małopolskiego. Dla każdego zinwentaryzowanego wyrobiska wykonano:

• kartę informacyjną wyrobiska górniczego,
• kartę oceny parametrycznej wyrobiska górniczego,
• kartę oceny zagrożenia i ryzyka ze strony wyrobiska górniczego,
• dokumentację fotograficzną obrazującą aktualny stan powierzchni w rejonie wyrobiska,
• pomiar geodezyjny określający współrzędne wyrobiska górniczego,
• mapę w skali 1:5000, pozwalającą na lokalizację wyrobiska górniczego w terenie.

Wyniki poszczególnych etapów inwentaryzacji deponowane są w Archiwum. Dane ujęte w opracowaniach, służą uzupełnieniu sporządzanych informacji o terenach pogórniczych i są również udostępniane zainteresowanym. Informację o możliwości korzystania ze zgromadzonych materiałów przesyła się organom samorządowym, których tereny były przedmiotem inwentaryzacji.

Podsumowanie

Archiwum Dokumentacji Mierniczo-Geologicznej w Wyższym Urzędzie Górniczym, od 1999 r. nieprzerwanie archiwizuje oraz udostępniania dokumentacje mierniczo-geologiczne zlikwidowanych zakładów górniczych oraz gromadzi informacje o środowisku i jego ochronie. Celem zasadniczym archiwizowania ww. dokumentacji jest zapewnienie bezpieczeństwa powszechnego, dostęp do informacji niezbędnych dla racjonalnego kształtowania przestrzeni środowiska, a także zapobieganie szkodom, mogącym być wynikiem procesów zachodzących w górotworze naruszonym robotami górniczymi. Archiwum, jako jedyne w kraju, gromadzi wszelkie informacje o dokonanej działalności górniczej, tworząc uporządkowany zbiór dokumentów, służąc informacją organom administracji architektoniczno-budowlanej, organom policji i prokuratury, sądom powszechnym, biegłym sądowym, inwestorom, projektantom, właścicielom nieruchomości, pracownikom naukowym, przedsiębiorcom prowadzącym działalność regulowaną prawem geologicznym i górniczym.

Prowadzone przez Wyższy Urząd Górniczy działania, wychodzą naprzeciw zapotrzebowaniu samorządów oraz administracji różnego szczebla na informację o zagrożeniach dla bezpieczeństwa powszechnego ze strony zlikwidowanych zakładów górniczych. Uzyskane informacje znajdują zastosowanie przy opracowywaniu miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego gmin, na terenach których prowadzono działalność górniczą oraz wydawaniu przez wójtów, burmistrzów lub prezydentów miast decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania. Raporty opracowywane w trakcie kolejnych etapów inwentaryzacji posłużą potencjalnym inwestorom na — odpowiednie do uwarunkowań — zaprojektowanie budynków czy innych obiektów użyteczności publicznej.

Przebieg rekultywacji w Ruchu Chwałowice przedstawiła Mirosława Baprowska z działu ochrony środowiska PGG S.A. Oddział KWK ROW.

Skutecznym sposobem racjonalnej gospodarki odpadami wydobywczymi stało się wykorzystanie ich do przedsięwzięć proekologicznych, związanych z rekultywacją i zagospodarowaniem terenów poprzemysłowych, zdegradowanych działalnością górniczą.

Rekultywacja i zagospodarowanie do celów kształtowania krajobrazu przebiegały w trzech fazach:

• rekultywacji technicznej z wykorzystaniem odpadów wydobywczych pochodzących z bieżącej produkcji zakładu,
• rekultywacji biologicznej,
• zagospodarowania terenów, głównie w kierunku niskiej i wysokiej zieleni,

co przyczyniło się jednocześnie do poprawy stanu środowiska w tym obszarze. Do obszarów dotkniętych ujemnymi wpływami eksploatacji górniczej w Rybniku-Chwałowicach należały m.in.: rejon „D”, rejon osadników mułowych Holona i Żeberko a także rejon Mośnika i Kielowca.

Rekultywację rejonu D — obszaru południowej części Chwałowic, zlokalizowanego pomiędzy ul. 1 Maja, potokiem Chwałowickim, ul. Noworadziejowską i torami kolei górniczej prowadzono od 1993 r. na powierzchni 24,5 ha, a ukończono w 2005 roku poprzez ukształtowanie ostatecznej bryły terenu i przeprowadzenie rekultywacji biologicznej.

Dla przywrócenia walorów środowiskowych w rejonie Holona i Żeberko w Chwałowicach, który stanowił tereny poprzemysłowe dawnych osadników mułowych, kopalnia wykonano zabezpieczenia w postaci wzmocnienia obwałowań. Prace prowadzono etapowo w latach 2005–2019, aż teren został zrekultywowany i zagospodarowany w kierunku terenów zielonych. Rekultywacją objęto rejon osadników mułowych Żeberko, Holona I, Holona II i Holona III zlokalizowanych w południowej części dzielnicy Chwałowice w sąsiedztwie drogi wojewódzkiej z Rybnika do Jastrzębia. Ukształtowanie docelowe brył rekultywacyjnych uwzględniało również zachowanie ulicy Kożdoniów (drogi lokalnej) rozdzielającej osadniki.

Prace rekultywacyjne na tym obszarze prowadzono etapowo:

• rejon północny: Osadniki mułowe: Holona I i Żeberko o powierzchni całkowitej 11,97 ha — prace zakończono w 2010 r. oraz osadnik mułowy Żeberko etap II o powierzchni 5,33 ha — prace rekultywacyjne zakończono w 2019 r.
• rejon południowy: Osadniki mułowe: Holona II i Holona III o powierzchni całkowitej 18,29 ha. Roboty rekultywacyjne zakończono: etap I — 2010 r., etap II — 2015 r., etap III — 2016 r.

Działania proekologiczne na obszarach dotkniętych wpływami eksploatacji górniczej, do których należy również rejon Mośnika-Kielowca w Rybniku-Chwałowicach, miały na celu rekultywację i zagospodarowanie terenu głównie w kierunku niskiej i wysokiej zieleni, nadając im charakter terenów rekreacyjnych. Przedsięwzięcia realizowano w oparciu o miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego Miasta Rybnika, zatwierdzone projekty techniczne oraz stosowne decyzje administracyjne. W ramach rewitalizacji terenu powstał także nasyp, stanowiący w przyszłości podłoże pod warstwy konstrukcyjne obwodnicy południowej dzielnicy Chwałowice. Przyczyni się to również do ograniczenia ruchu samochodowego w centrum dzielnicy oraz do poprawy stanu akustycznego poprzez zmniejszenie oddziaływania hałasu na środowisko i mieszkańców. Pierwszym etapem było zagospodarowanie rejonu byłego szybu IV — dawnego zwałowiska odpadów powęglowych zlokalizowanego pomiędzy ulicami Noworadziejowską i Składową w Rybniku. W 2014r. wykonano rekultywację terenu o powierzchni 11,76 ha i zagospodarowano w kierunku trwałego użytku zielonego. W ramach rekultywacji terenu zlikwidowano także rozlewisko potoku Chwałowickiego. Drugi etap stanowiły prace związane z wykonywaniem rekultywacji technicznej przy użyciu odpadów wydobywczych i rekultywacji biologicznej na obszarze 17,51 ha obiektu Mośnika wraz z jego poszerzeniem na zachód od ulicy Składowej. Dla realizacji powyższego kopalnia przebudowała linię wysokiego napięcia 110 kV. W celu minimalizacji oddziaływania na otoczenie odpady wydobywcze z kopalni dowożone były transportem kolejowym na obiekt. Na obiekcie prowadzono prace związane z:

• rekultywacją biologiczną — ułożenie warstwy rekultywacyjnej, zatrawienie bryły,
• wykonaniem elementów odwodnienia bryły,
• nasadzeniami drzew oraz wykonaniem dróg na obiekcie.

Po wschodniej stronie bryły rekultywacyjnej rejonu Mośnika wybudowany został nasyp o długości 630 m i wysokości do 12 m stanowiący podłoże pod warstwy konstrukcyjne obwodnicy południowej dzielnicy Chwałowice.

Podsumowanie

Wszystkie realizowane etapowo przedsięwzięcia stanowiły kompromis w zakresie odtworzenia środowiska przyrodniczego a także zabezpieczenia potrzeb lokalnej społeczności poprzez utworzenie otoczenia o charakterze terenów zielonych, rekreacyjnych, zapewniającym rozwiązania komunikacyjne oraz realizacji interesu Kopalni w celu utrzymania wydobycia węgla poprzez możliwość dalszej eksploatacji z zapewnieniem możliwości zagospodarowania odpadów wydobywczych w stosunkowo bliskim jej sąsiedztwie.

Rekultywację z zastosowaniem kruszywa skalnego powstającego przy produkcji węgla koksowego w JSW S.A. omówił Jerzy Majchrzak Dyrektor Biura Zabezpieczenia Produkcji JSW S.A.

Zakłady górnicze Jastrzębskiej Spółki Węglowej S.A. w 2024 roku wydobyły 12,5 mln węgla oraz wytworzyły około 12 mln Mg/rok odpadów wydobywczych (tzw. skały płonnej). Odpady powstające w trakcie eksploatacji definiowane są jako pochodzące z poszukiwania, rozpoznawania, wydobywania, przeróbki i magazynowania kopaliny ze złóż:

• 01 01 02 — odpady z wydobywania kopalin innych niż rudy metali
• 01 04 12 — odpady powstające przy płukaniu i oczyszczaniu kopalin (…)
• 01 04 81 — odpady z flotacyjnego wzbogacania węgla (…)

Rys. 6. Racjonalna gospodarka odpadami w JSW.

Indywidualne uwarunkowania kopalń wymuszają różne formy prowadzenia gospodarki odpadami na powierzchni np. poprzez realizację:

• obiektów unieszkodliwiania odpadów wydobywczych,
• obiektów budowlanych/ budowli krajobrazowych,
• rekultywacji terenów przekształconych.

Zagospodarowanie realizowane jest w oparciu o:

• kierunki uzgodnione z lokalnymi jednostkami samorządu terytorialnego,
• planowe i kompleksowe rozwiązania od zagospodarowania po rekultywację,
• sposoby i metody ograniczające oddziaływanie na środowisko.

JSW S.A. uzyskała Krajowe Oceny Techniczne dla „Kruszywa hydrotechnicznego z łupka powęglowego JSW” oraz „Kruszywa naturalnego z łupka powęglowego nieprzepalonego do mieszanek niezwiązanych i związanych hydraulicznie”, natomiast w przygotowaniu jest Krajowa Ocena Techniczne dla „Kruszywa niwelacyjnego JSW”. Następnie przedstawił przykłady rekultywacji hałd i terenów zdegradowanych:

• terenów sąsiadujących z Obiektem „Kościelniok”,
• Centralne Składowisko Odpadów Górniczych w Knurowie,
• Obiekt „Pochwacie” Jastrzębie-Zdrój,
• terenu położonego pomiędzy zwałowiskiem „Pochwacie” a rzeką Szotkówką w Połomii w gminie Mszana,
• rekultywacja terenu wzdłuż cieku 1 b w rejonie ul. Stodoły w Jastrzębiu-Zdroju,
• terenów przy rzece Bierawka w km 43+000 do km 43+500,
• zalewiska położonego pomiędzy ul. Wodzisławską a rzeką Szotkówką w Mszanie.

Wnioski:

1. Przeprowadzenia rekultywacji technicznej obejmującej właściwe ukształtowanie rzeźby terenu, uregulowania stosunków wodnych oraz odtworzenia gleby.
2. Przeprowadzenia rekultywacji biologicznej, tj. siewu i nasadzeń (np. trawa, drzewa).
3. Czynności te poprzedza opracowanie pełnej dokumentacji określającej sposób i kierunek zagospodarowania terenu:
   • zgodnie z planem,
   • w ujęciu kompleksowym, ograniczając pylenie i hałas,
   • w zgodzie z zasadą „za postępem frontu robót”,
   • w zgodzie z obowiązującym planem miejscowym i ogólnym.
4. Uzyskania stosownych decyzji administracyjnych.
5. Prowadzenie rekultywacji poza ogólnym uporządkowaniem terenu przyczynia się do gospodarczego wykorzystania odpadów wydobywczych.

Referat dotyczący cyberbezpieczeństwa w samorządach wygłosił Krzysztof Szymański Dyrektor ds. Sprzedaży JSW IT SYSTEMS Sp. z o.o.

Jednostki samorządu terytorialnego (JST) odgrywają kluczową rolę w zagospodarowaniu terenów po likwidacji kopalń węgla kamiennego, zarówno w zakresie planowania przestrzennego, jak i realizacji projektów rewitalizacyjnych. Transformacja terenów pogórniczych to proces wymagający integracji aspektów środowiskowych, infrastrukturalnych i społecznych. Cyfryzacja projektów rewitalizacyjnych, w tym wykorzystanie GIS, IoT i platform zarządzania danymi, staje się fundamentem nowoczesnych działań. Jednak rosnące znaczenie technologii niesie ze sobą poważne ryzyko cyberzagrożeń, które mogą wpływać na harmonogramy i decyzje inwestycyjne.

Instytucje JST są coraz częściej celem ataków ze względu na wrażliwe dane, które przechowują i przetwarzają, niewystarczające zabezpieczenia oraz brak specjalistów. Najczęstsze cyberzagrożenia to:

• phishing,
• ransomware,
• ataki DDoS
• błędy ludzkie.

Wyzwania przed którymi stoją JST obejmują ograniczone budżety, złożoność i zróżnicowanie technologiczne środowisk ICT, niską świadomość pracowników i rosnące wymogi prawne (ustawa o Krajowym Systemie Cyberbezpieczeństwa, Europejska Dyrektywa NIS2, RODO). Zaniedbania w zakresie cyberochrony mogą prowadzić do wycieku danych, utraty zaufania społecznego, paraliżu usług publicznych i długotrwałych konsekwencji w funkcjonowaniu operacyjnym organizacji. Skuteczny system cyberbezpieczeństwa opiera się na czterech fundamentach:

• politykach i procedurach,
• strukturach odpowiedzialności,
• strategii ochrony dopasowanej do ryzyk ,
• kulturze ciągłego doskonalenia.

Plan działań obejmuje audyt badający dojrzałość organizacji pod kątem cyberbezpieczeństwa, uporządkowanie polityk i procedur, powołanie właściwych struktur, szkolenia pracowników, inwestycje techniczne i wdrożenie mechanizmów stałego doskonalenia. Kluczową rolę odgrywa kadra zarządzająca, która nadaje ton, alokuje zasoby i kształtuje kulturę bezpieczeństwa.

Cyberbezpieczeństwo należy traktować jako inwestycję strategiczną, gwarantującą ciągłość działania, ochronę reputacji i zaufanie obywateli. Technologia to tylko część rozwiązania — równie istotna jest świadomość i zaangażowanie ludzi na każdym szczeblu organizacji.

Firma JSW IT Systems (ul. Armii Krajowej 56, 44-330 Jastrzębie-Zdrój, tel. +48 32 7002 710, email: firma@jswits.pl) posiada odpowiednie kompetencje i referencje oraz zespół doświadczonych specjalistów, którzy mogą wspierać JST na każdym etapie budowy oraz utrzymania skutecznego i efektywnego systemu cyberbezpieczeństwa.